Hoe zorg ik voor een integere organisatie?

Door Jitse Talsma woensdag, 27 april 2011

Veel organisaties zijn druk in de weer met ´integriteit´. Klanten, partners, burgers, maar zeker ook werknemers willen met een integere organisatie werken. Als we spreken over integriteit, waar hebben we het dan eigenlijk over? Hoe kun je integriteit inzetten voor je eigen organisatie?

Integriteit is een woord dat je op allerlei manieren betekenis en invulling kunt geven. Net zoals ´vrijheid´, ´rechtvaardigheid´ en ´duurzaamheid´. Want wanneer kun je de eigen organisatie integer noemen? Wanneer mogen we zeggen dat iemand integer is? Zeker is dat integriteit in absolute zin niet bestaat.

De manier waarop mensen en organisaties integriteit invullen is altijd afhankelijk van het werk dat ze doen. De omgeving waarin dat gebeurt. De verleidingen die ze tegenkomen. De verantwoordelijkheid die ze hebben. Een organisatie die integer wil werken, moet daarom altijd nadenken hoe ze integriteit zelf het beste kunnen invullen. Er zijn allerlei definities van integriteit. Deze kun je grofweg opdelen in drie categorieën. Welke categorie past het beste bij jouw organisatie?

Categorie 1: Integriteit = houd het zuiver
In sommige definities betekent integer 'ongeschonden', 'puur' en 'zuiver'. Wie een misstap maakt, is corrupt - letterlijk vervuild - en verliest zijn integriteit. De medewerkers in de organisatie zijn dus wel of niet integer.

Heeft je organisatie veel medewerkers die vaak tegen dezelfde problemen oplopen? Is helder te beschrijven wat mag en niet mag? Dan biedt een integriteitscode houvast. De geboden en verboden in deze code zijn zo precies en concreet mogelijk. Niet: 'je mag niet te veel privé bellen' maar wel: 'je mag maximaal tien minuten per maand privé bellen¬¥.

Codes en regels
Met codes leg je de moraal van jouw organisatie vast. Door te sturen op regels kun je de integriteit controleren en eventuele overtredingen bestraffen. Codes hebben ook grote beperkingen. Het kan dan gebeuren dat medewerkers in bepaalde situaties regels moeten volgen terwijl er eigenlijk een betere oplossing is. Ook kan er een dilemma ontstaan wanneer een medewerker twee tegenstrijdige regels tegelijkertijd moet volgen.

Hier staat tegenover dat klokkenluiders in jouw organisatie met een code een stevig handvat hebben om misstanden en misstappen aan de orde te stellen. Tegelijkertijd geeft de code klokkenluiders weer geen enkele ruimte wanneer zij het niet eens zijn met de regels zelf.

Categorie 2: Integriteit = wees betrouwbaar
De tweede manier waarop iemand integer kan zijn, is door standvastig, consequent en betrouwbaar te zijn. Je handelt dan naar je moraal - naar wat je geoorloofd en nastrevenswaardig vindt. Doe je water bij de wijn, dan verraad je jezelf en verlies jij je integriteit. Deze moraal kan een persoonlijke moraal zijn (zoals de artistieke integriteit van de kunstenaar) of een gedeelde moraal (zoals fair play bij voetballers).

Zijn de normen en waarden in jouw organisatie bekend? En zijn je medewerkers in staat om die samen te bespreken? Dan is een richtlijn van nut. In dit document beschrijf je jullie normen en waarden in algemene bewoordingen. Hier zeg je juist wel: 'We bellen niet te veel privé.'

Richtlijnen en aanwijzingen
Een organisatie kan alleen een richtlijn vastleggen wanneer de normen en waarden in de organisatie stabiel zijn. Tegelijkertijd is een moraal nooit statisch. Met een richtlijn geef je medewerkers de ruimte om zelf morele inschattingen te maken. Dit vraagt om professionaliteit, openheid en verantwoordelijkheid. Integriteit bestaat in de zekerheid dat medewerkers en organisatie vanuit een stabiele moraal op verantwoorde manier tot een moreel oordeel komen.

Hierbij kunnen flinke dilemma´s ontstaan, omdat een doorslaggevend criterium ontbreekt. Klokkenluiders spelen een belangrijke rol bij organisaties die integriteit op deze manier invullen. Zij houden de gedeelde moraal gezond. Een groep kan namelijk ook als geheel op drift raken. Dan ontstaat er een ´verziekte cultuur´. Een klokkenluider herkent dit en trekt, als het echt niet anders kan, in het openbaar aan de bel.

Categorie 3: Integriteit = streef naar excellentie
De derde vorm waarop je integer kunt zijn, is door je vak zo goed mogelijk te beoefenen. Dit vraagt niet om een morele ondergrens (een code) of een moreel midden (een richtlijn), maar om een moreel ideaal. Integriteit is in deze opvatting niet het verhinderen van fouten maar het waarmaken van het goede.

Werk je in een organisatie met professionals, die zelfstandig, kritisch en altijd bezig zijn zichzelf te verbeteren? Dan loont het je waarden te benoemen. Dit zijn de morele idealen van je organisatie. De Belastingdienst wil bijvoorbeeld zorgvuldig zijn. Niet ´zorgvuldig genoeg om klachten te voorkomen´, maar ´zo zorgvuldig mogelijk´.

Waarden en idealen
Met het benoemen van waarden in je organisatie breng je ongetwijfeld een discussie op gang. Samen zoek je naar de gedeelde idealen, idealen die dichterbij komen door oefening en inspanning. Tegelijkertijd bereik je een ideaal nooit, omdat het altijd beter kan. Deze invulling van integriteit werkt niet met verboden. Het gaat immers om streven naar het goede, niet naar het kwade.

Toch ontstaan ook hier dilemma´s, doordat idealen kunnen conflicteren. Soms kun je niet alles zo goed mogelijk doen. Dan komt het aan op de professionaliteit van je medewerkers om een verstandige keuze te maken. Klokkenluiders spelen eigenlijk geen rol bij deze vorm van integriteit. Zij benoemen misstanden, geen successen.

Integer werken
De drie vormen van integriteit spreken elkaar niet tegen. De manier waarop je in jouw organisatie omgaat met integriteit kan een mengvorm zijn. Daarom doe je er goed aan om er bij stil te staan. Zijn jullie integer? Hebben jullie behoefte aan regels, richtlijnen of idealen? En wat versta je zelf eigenlijk onder integriteit? Laat het me weten in de comments!

Jitse Talsma is ethicus en heeft als redacteur bij Ravestein & Zwart ervaring met het schrijven van integriteitsdocumenten. Helder, duidelijk en richtinggevend voor een organisatie. Een bewerkte versie van dit artikel verscheen eerder in ArboMagazine.